براي ایجاد رابطه معقول بین عملکرد ترافیکی معبر و مبانی فنی طراحی فضای سبز ، باید در طراحی مسیر که به صورت یک فضا مورد مطالعه قرار می گیرد، به سرعت طرح و عملکرد معبر توجه شود .عملکرد معبر | سرعت طرح (بر حسب کیلومتر بر ساعت)
شریانی درجه یک | V ≥ ۶۰
شریانی درجه دو | ۶۰ ≥ V ≥ ۵۰
جمع و پخش کننده | ۵۰ ≥ V ≥ ۳۰
محلی | V ≤ ۳۰

۳-۲- اصول کاشت و نظام گیاهی

یکی از نکات مهم در کاشت درختان در مجاورت و نزدیکی ساختمان‌ها است. بدون رعایت فاصله مناسب کاشت، صدمات قابل توجهی به درختان و ساختمان‌ها وارد می‌شود. این صدمات ناشی از ریشه دوانی درختان و تأثیر آنها بر پی ساختمان‌ها می‌باشد. به همین دلیل استفاده از درختان مناسب جهت کاشت و آشنایی با میدان نفوذ ریشه آنها از ایجاد صدمه به ساختمان‌ها جلوگیری می‌کند.

فاصله بندی درختان در طراحی شهری علاوه بر اینکه یک موضوع زیباشناختی است، از نظر مسائل ایمنی ترافیک و زیست محیطی نیز حائز اهمیت است. به لحاظ زیست محیطی مساحت متوسط مورد نیاز برای رشد سالم یک درخت برابر ۷ متر مربع است که این مقدار با محاسبه مساحت دایره‌ای به شعاع ۱/۵ متر به دست آمده است. در این محدوده سطح خاک باید از هر نوع آسفالت، سنگفرش، بتن و... عاری باشد تا از این طریق از بروز هرگونه اختلال در فعالیت ریشه جلوگیری شود .

۴-۲- گذرگاه‌های عابر پیاده

گذرگاه عابر پیاده بخشی است که برای تردد عرضی عابرین پیاده در نظر گرفته شده و هدف از ایجاد آن تمرکز عبور عرضی عابرین در محل‌های انتخاب شده و در نتیجه کاهش تعداد برخورد بین وسایل نقلیه و عابرین پیاده است. در منظره آرایی محل عبور عابرین پیاده از خیابان‌ها باید توجه داشت که فضای سبز نباید دید رانندگان و عابرین را محدود نماید. در فاصله ۶ متری از طرفین گذرهای پیاده، بوته‌ها باید ارتفاعشان زیر ۵۰ سانتی‌متر نگهداری شود و شاخه درختان کمتر از ۴ متر نیز باید هرس شوند. فضای دید آزاد در طول مسیر نیز حداقل باید برابر ۶ متر از طرفین گذرگاه عابر پیاده باشد 

۴-۳- دوربرگردان‌ها

یکی از ارکان مهم در طراحی فضای سبز، اجزای مربوط به میدان دید برای عبور است که در ارتباط با طراحی فضای سبز دوربرگردان‌ها نیز مطرح است. این محدوده باید عاری از هر گونه مبلمان شهری، فضای سبز و یا دیگر موانع دید باشد. دستورالعمل نحوه کاشت درختان و مراحل طراحی فضای سبز در دوربرگردان‌ها به شرح زیر است

الف- حداقل فاصله اولین درخت از محل کاهش عرض میانه و شروع دماغه باید برابر ۵ متر در نظر گرفته شود که این طول در هر صورت از محل گردش نباید از ۳۵ متر برای خیابان‌ها با سرعت طرح کمتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت و ۵۵ متر برای معابر شهری با سرعت طرح بیشتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت کمتر باشد.

ب- در خیابان‌ها با سرعت طرح ۶۰ کیلومتر بر ساعت یا بیشتر حداقل فاصله کاشت درختان در جزیره میانی از لب جدول برابر ۲ متر باید رعایت گردد که در خیابان‌ها با سرعت طرح کمتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت این مقدار به حداقل ۱/۲ متر محدود می‌گردد.

د- ارتفاع درختچه و گیاهانی که در منطقه دو سوم ابتدایی دماغه میانی کاشته می‌شوند، نباید از ۵۰ سانتی‌متر از سطح روسازی بلندتر باشند و این طول نباید از ۲۰ متر از محل گردش برای خیابان‌ها با سرعت طرح کمتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت کمتر باشد. لازم به تذکر است در مورد معابر شریانی با سرعت طرح بیشتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت، طول حداقل ۲۰ متر به میزان ۳۳ متر افزایش می‌یابد.

در مورد ناحیه یک سوم باقی‌مانده دماغه، این مقدار به ۷۵ سانتی‌متر محدود می‌گردد که این طول نیز نباید از ۱۰ متر برای خیابان‌ها با سرعت طرح کمتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت و ۱۷ متر برای معابر شریانی با سرعت طرح بیشتر از ۶۰ کیلومتر بر ساعت کمتر باشد.

لازم به ذکر است برای دوربرگردان‌های دو طرفه برای طرفین دوربرگردان حداقل طول‌ها باید رعایت گردند؛ اما برای دوربرگردان‌های یک‌طرفه حداقل طول‌ها می‌تواند صرفاً برای طرف مقابل دماغه اجرا شود.

۴-۴- ملاحظات عمومی درخت کاری در معابر شهری

الف- در تقاطعات دید رانندگان از هر بحث دیگری مهمتر است و بنابراین به هیچ عنوان نباید شاخ و برگ درختان مانع دید رانندگان شود که دستورالعمل آن در بند (۴-۱) ذکر گردید. همانطور که گفته شد در محدوده مثلث دید تقاطع هیچ بوته گیاهی نباید بیشتر از ۶۰ سانتی‌متر ارتفاع داشته باشد و شاخ و برگ درختان نیز در محدوده ارتفاعی از ۶۰ سانتی‌متر تا ۳/۶ متر باید هرس شوند.

ب- فضای سبز باید طور طراحی شود که آبهای سطحی به راحتی زهکشی شوند و آب باران از فضای سبز به درون معبر راه نیابد.

ج- شیرهای آتش نشانی نیز نیازمند توجه ویژه‌ای هستند. هیچگونه مانعی بر سر راه دسترسی به تجهیزات آتش نشانی نباید وجود داشته باشد و در اطراف آن ایجاد فضای سبز و درختکاری ممنوع است.

د- در کاشت درختان باید به جهت غروب و طلوع خورشید و محلی که سایه درخت در پیاده رو ایجاد می‌کند، دقت کرد. علاوه نباید درخت کاری نمای مکان‌های دیدنی را مخدوش کند.

هـ- در هنگام کاشت درختان در کنار جدول سواره رو باید باز شدن درب خودروهای پارک شده را نیز در نظر داشت و حداقل باید ۱/۲ متر فاصله رعایت شود.

و- در معابر شهری حداقل فاصله محدوده منظره آرایی و فضای سبز از بر املاک، به اندازه ۳ متر است.

ز- محل کاشت درختان و فاصله آنها در خیابان باید از نظم خاصی برخوردار باشد. در خیابان‌هایی که از مناطق تجاری-مسکونی عبور می‌کنند، درختان را باید در فواصل ۶ تا ۱۲ متری از یکدیگر کاشت تا در صورت عبور عابر از رفوژ توسط رانندگان قابل رویت باشد. این درختکاری در صورتیکه در پیاده روها در فاصله مناسبی از جدول انجام شود، موجب می‌شود تا در فصل گرما با ایجاد سایه معبر مناسبی برای رهگذران ایجاد شود. فاصله بین درختان در معابر شهری غیر مسکونی و غیر تجاری که احتمال عبور عابر پیاده بسیار کمتر است را می‌توان بر حسب ارتفاع آنها درنظر گرفت 

فاصله بین درختان مختلف بر اساس نوع و اندازه آنها در مناطق شهری
درختان بزرگ (بلندتر از ۱۳ متر) | درختان متوسط (۹ تا ۱۳ متر) | درختان کوتاه (کوتاهتر از ۹ متر)
فاصله بین درختان (متر) | ۷/۵ - ۶ | ۶ - ۵/۴ | ۴/۵ - ۳

نتیجه‌گیری

اصول طراحی فضای سبز در معابر شهری

۴-۱- تقاطع‌ها

تقاطع محلی است که در آن دو یا چند مسیر به هم می‌پیوندند و یا از هم عبور می‌کنند. در واقع تقاطع محل تغییر در مسیر سفر است و مکانی است که در آن راننده باید یکی از راه‌ها را انتخاب کند. تقاطع‌ها از جمله مهم‌ترین اجزای شبکه معابر شهری هستند و ظرفیت تقاطع‌ها، جریان ترافیک در بقیه تسهیلات و سیستم‌های مرتبط را کنترل می‌کنند. به طور کلی تقاطع‌های همسطح بر اساس نوع کنترل تقاطع به به دو دسته کلی کنترل بدون چراغ راهنمایی و کنترل با چراغ راهنمایی تقسیم بندی می‌شوند.

۴-۱-۱- کنترل بدون چراغ راهنمایی

تقاطع‌های بدون چراغ، بخش عمده‌ای از تقاطع‌های همسطح شهری را تشکیل می‌دهند. عبور و مرور در این تقاطع‌ها توسط تابلوی ایست، تابلوی رعایت حق تقدم و یا قانون حق تقدم کنترل می‌گردد [۴ و ۵].

۴-۱-۲- کنترل با چراغ راهنمایی

الف- چراغ‌های از پیش زمان بندی شده
چراغ‌های از پیش زمان بندی شده، چراغ‌هایی هستند که زمان بندی آنها از پیش تعیین شده است. در این چراغ‌ها زمان‌های معلوم را بدون توجه به تغییرات شرایط واقعی ترافیک تقاطع به مورد اجرا می‌گذارند.

ب- چراغ‌های سازگار با ترافیک (هوشمند)
در شرایطی که نوسانات ترافیک، نامنظم و غیر قابل پیش بینی بوده و یا حجم تقاضای تقاطع، پایین تر از شرایط اشباع قرار داشته باشد، چراغ‌های پیش زمان بندی شده ثابت و یا متغیر نمی‌توانند سطح خدمت مناسبی را در تمام اوقات شبانه روز در تقاطع تأمین نمایند و تنها راه حل ممکن، استفاده از چراغ‌های سازگار با ترافیک است. از آنجا که در کشور ما با توجه به فرهنگ ترافیکی بیشتر رانندگان، عملکرد تقاطع‌های بدون چراغ فرماندهی مشابه یکدیگر است، عملکرد تقاطع‌های همسطح را به دو دسته‌ی تقاطع‌های بدون چراغ و تقاطع‌های با چراغ فرماندهی تقسیم بندی می‌کنیم و بر این اساس طراحی فضای سبز در تقاطع‌ها ارائه می‌شود.

۴-۱-۳- میدان دید در تقاطع بدون چراغ راهنمایی

یکی از ارکان مهم در طراحی تقاطع‌ها، اجزای مربوط به مسافت دید شامل مسافت دید توقف و حداقل مثلث دید برای عبور است که در ارتباط با طراحی فضای سبز تقاطع‌ها مطرح است. این محدوده باید عاری از هر گونه ساختمان، مبلمان شهری، فضای سبز و یا دیگر موانع دید باشد [۶].

شکل ۴- بازوهای متداخل در تقاطع‌های بدون چراغ راهنمایی

جدول (۴-۱) مقادیر عقب نشینی فضای سبز در بازوهای تقاطع بدون چراغ راهنمایی
بازوی A و B (بازوهای متداخل) | طول بازو (m)
سرعت طرح (km/h) | ۲۴ | ۳۲ | ۴۰ | ۴۸ | ۵۶ | ۶۴ | ۷۲ | ۸۰
V ≤ ۳۲ | ۲۱ | ۲۷ | ۳۳ | ۳۹ | ۴۵ | ۵۱ | ۵۷ | ۶۳
۳۲ ≤ V ≤ ۴۰ | ۲۴ | ۳۱ | ۳۸ | ۴۵ | ۵۲ | ۵۹ | ۶۶ | ۷۳
۴۰ ≤ V ≤ ۴۸ | ۲۸ | ۳۶ | ۴۴ | ۵۲ | ۶۰ | ۶۸ | ۷۶ | ۸۴
۴۸ ≤ V ≤ ۵۶ | ۳۱ | ۴۰ | ۴۹ | ۵۸ | ۶۷ | ۷۶ | ۸۵ | ۹۴
۵۶ ≤ V ≤ ۶۴ | ۳۴ | ۴۴ | ۵۴ | ۶۴ | ۷۴ | ۸۴ | ۹۴ | ۱۰۴
۶۴ ≤ V ≤ ۷۲ | ۳۸ | ۴۹ | ۶۰ | ۷۱ | ۸۲ | ۹۳ | ۱۰۴ | ۱۱۵
۷۲ ≤ V ≤ ۸۰ | ۴۱ | ۵۳ | ۶۵ | ۷۷ | ۸۹ | ۱۰۱ | ۱۱۳ | ۱۲۵
۸۰ ≤ V | ۴۴ | ۵۷ | ۷۰ | ۸۳ | ۹۶ | ۱۰۹ | ۱۲۲ | ۱۳۵

میزان عقب نشینی فضای سبز در بازوهای متداخل تقاطع بدون چراغ راهنمایی (بازوهای A و B)، بر اساس سرعت وسایل نقلیه در رویکردهای تقاطع و میزان شیب رویکردهای تقاطع است که مقادیر آن در جدول (۴-۱) ارائه شده است. همچنین طول بازوهای میدان دید در یک میدان بر اساس سرعت وسایل نقلیه در رویکردهای آن از جدول (۴-۲) به دست می‌آید [۱۳].

جدول (۴-۲) فاصله دید محاسباتی بازوهای متداخل در میدان (فوت) بر حسب سرعت (مایل بر ساعت)
سرعت تداخل در بازوها (km/h) | فاصله دید (m)
۱۶ | ۲۹
۲۴ | ۴۴
۳۲ | ۵۸
۴۰ | ۷۳
۴۸ | ۸۷

در صورتیکه رویکردهای تقاطع یا میدان، شیبدار و میزان شیب از ۳% بیشتر باشد، مقادیر جدول (۴-۱) و (۴-۲)، باید بر اساس میزان شیب اصلاح شوند که ضریب اصلاحی مطابق جدول (۴-۳) است.

جدول (۴-۳) مقادیر ضریب اصلاحی بازوهای شیبدار تقاطع بدون چراغ راهنمایی
شیب بازوی تقاطع | +۶ | +۵ | +۴ | +۳ تا -۳ | -۴ | -۵ | -۶
سرعت طرح (km/h) | ۱/۱ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۳۲-۲۴
۰/۹ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۴۰-۳۲
۰/۹ | ۰/۹ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۴۸-۴۰
۰/۹ | ۰/۹ | ۰/۹ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۵۶-۴۸
۰/۹ | ۰/۹ | ۰/۹ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۶۴-۵۶
۰/۹ | ۰/۹ | ۰/۹ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۷۲-۶۴
۰/۹ | ۰/۹ | ۰/۹ | ۱/۰ | ۱/۰ | ۱/۱ | ۱/۱ | ۸۰-۷۲

۴-۱-۴- میدان دید در تقاطع چراغدار

مشابه تعیین میدان دید در تقاطع بدون چراغ راهنمایی، محدوده داخل مسافت دید توقف و مثلث دید در تقاطع با چراغ راهنمایی فرماندهی باید عاری از هر گونه ساختمان، مبلمان شهری، فضای سبز و یا دیگر موانع دید باشد. با توجه به اینکه در تقاطع‌های چراغدار جریان ترافیک در هر یک از ورودی‌ها در طول فازهای جداگانه حرکت می‌کند، فاصله دید چندانی در این تقاطع‌ها لازم نیست. اما به واسطه امکان بروز نقص فنی در چراغ راهنمایی، مجاز بودن گردش به راست در فاز قرمز یا استفاده از چراغهای چشمک زن، بهتر است فاصله دید کافی حداقل به اندازه حالت کنترل تقاطع با تابلوی ایست پیش بینی گردد [۱۳ و ۷].

شکل ۵- بازوهای متداخل در تقاطع با چراغ راهنمایی

جدول (۴-۴) مقادیر عقب نشینی فضای سبز در بازوهای تقاطع چراغدار
بازوی AR؛ AL و B (بازوهای متداخل) | طول بازو (m)
سرعت طرح (km/h) | ۲۴ | ۳۲ | ۴۰ | ۴۸ | ۵۶ | ۶۴ | ۷۲ | ۸۰
V ≤ ۳۲ | ۲۱ | ۲۷ | ۳۳ | ۳۹ | ۴۵ | ۵۱ | ۵۷ | ۶۳
۳۲ ≤ V ≤ ۴۰ | ۲۴ | ۳۱ | ۳۸ | ۴۵ | ۵۲ | ۵۹ | ۶۶ | ۷۳
۴۰ ≤ V ≤ ۴۸ | ۲۸ | ۳۶ | ۴۴ | ۵۲ | ۶۰ | ۶۸ | ۷۶ | ۸۴
۴۸ ≤ V ≤ ۵۶ | ۳۱ | ۴۰ | ۴۹ | ۵۸ | ۶۷ | ۷۶ | ۸۵ | ۹۴
۵۶ ≤ V ≤ ۶۴ | ۳۴ | ۴۴ | ۵۴ | ۶۴ | ۷۴ | ۸۴ | ۹۴ | ۱۰۴
۶۴ ≤ V ≤ ۷۲ | ۳۸ | ۴۹ | ۶۰ | ۷۱ | ۸۲ | ۹۳ | ۱۰۴ | ۱۱۵
۷۲ ≤ V ≤ ۸۰ | ۴۱ | ۵۳ | ۶۵ | ۷۷ | ۸۹ | ۱۰۱ | ۱۱۳ | ۱۲۵
۸۰ ≤ V | ۴۴ | ۵۷ | ۷۰ | ۸۳ | ۹۶ | ۱۰۹ | ۱۲۲ | ۱۳۵

بازوی AR مربوط به فاصله دید لازم برای مشاهده وسایل نقلیه‌ای است که قصد گردش به راست از مسیر قرمز به مسیر سبز و پیوستن به جریان ترافیک را دارند و بازوی AL مربوط به فاصله دید لازم برای مشاهده وسایل نقلیه‌ای است که قصد گردش به چپ از مسیر فرعی به مسیر اصلی را دارند. در صورتیکه رویکردهای تقاطع شیبدار و میزان شیب از ۳% بیشتر باشد، مقادیر جدول (۴-۴) باید بر اساس میزان شیب اصلاح شوند که ضریب اصلاحی مطابق جدول (۴-۳) است.

۴-۱-۵- محدوده ارتفاعی فضای سبز در تقاطع‌ها

پس از تعیین بازوهای مثلث دید تقاطع (بندهای ۴-۱-۳ و ۴-۱-۴)، ایجاد فضای سبز در این محدوده باید به نحوی باشد که در میدان دید مانعی در راستای دید راننده ایجاد نکند. به این منظور در محدوده ارتفاعی بیشتر از ۰/۶ متر و کمتر از ۳/۶ متر گیاهان و شاخ و برگ درختان باید هرس شوند [۸ و ۹].

شکل ۶- محدوده ارتفاعی فضای سبز در تقاطع‌ها